Lớp phủ là lớp vật liệu đặt trên mặt đất để giữ ẩm, giảm cỏ dại và che chắn đất khỏi nắng mưa. Nhìn sâu hơn, nó còn là mái nhà và bữa ăn chậm của giun, nấm, vi khuẩn và côn trùng nhỏ sống ngay bên dưới. Trong vườn, thân chuối, cỏ khô và rơm là những vật liệu dễ có, dễ thay. Điều quan trọng không nằm ở loại nào “tốt nhất” mà ở việc phủ vừa đủ, chừa chỗ thoáng cho gốc cây và quan sát đất bên dưới sau vài ngày.
Vì sao phải phủ đất?
Đất trần giữa nắng và mưa rất dễ mất nước và mất lớp mặt. Nắng làm bốc hơi nhanh, giọt mưa lớn bắn tung hạt đất rồi cuốn chúng đi, cỏ dại thì mọc dày để lấp chỗ trống. Một lớp phủ làm dịu cả ba việc ấy: đất ẩm lâu hơn, nhiệt độ mặt đất bớt dao động, cỏ mọc yếu hơn.
Lớp phủ nuôi những ai?
Dưới tấm chăn ấy là một cộng đồng đông đúc. Giun, bọ nhỏ, ve bét xé vụn vật liệu; nấm và vi khuẩn phân hủy tiếp thành mùn; rễ cây hút lại những gì được giải phóng. Khi vật liệu mục dần, phần còn lại trở thành chất hữu cơ nuôi cả chuỗi ấy. Vì vậy lớp phủ vừa là tấm che, vừa là bữa ăn chậm cho đất.
Bóng râm cũng quan trọng không kém. Dưới lớp che, mặt đất mát và ẩm hơn, nên sinh vật ở lại gần mặt đất thay vì chui sâu hoặc chết khô. Với nền đất đỏ của vườn, nơi nắng mạnh và mưa theo mùa, thói quen này đáng thử trước khi nghĩ đến việc mua thêm bất cứ thứ gì.
Thân chuối: vật liệu nhiều nước, dễ kiếm
Sau mỗi buồng chuối, cây mẹ thường được chặt đi. Thay vì bỏ, bạn có thể cắt thân thành từng khúc ngắn, xẻ dọc rồi úp mặt xẻ xuống đất. Bẹ chuối chứa rất nhiều nước, mềm và phân hủy khá nhanh, nên giữ ẩm tốt cho mặt luống. Chuối cũng là cây ăn nhiều dinh dưỡng, nhất là kali; trả thân về đất là trả lại một phần những gì cây đã lấy.
Điểm cần nhớ là đừng xếp kín mít. Các khúc dày chồng sát nhau có thể giữ nước quá lâu, sinh nấm và hút ruồi. Hãy để khoảng hở, nhất là chỗ định gieo hạt hay trồng cây con. Ở những luống rau mùi, cây nhỏ mọc ngay trong khe giữa các khúc thân chuối là cách xếp vừa che đất vừa chừa chỗ cho cây.
Cỏ khô và rơm: nhẹ, thoáng, dễ trải
Cỏ cắt từ bờ vườn, rơm hay lá khô là lớp phủ nhẹ và thoáng hơn thân chuối. Ưu tiên phơi khô vài ngày trước khi trải để giảm nguy cơ nấm mốc. Không dùng cỏ đã ra hạt, vì bạn sẽ tự gieo cỏ vào luống của mình.
Nếu lấy vật liệu từ nơi khác, hãy hỏi xem nơi đó có phun thuốc diệt cỏ hay không. Một ít tồn dư cũng đủ làm cây non còi cọc. Với vườn không dùng hóa chất, nguồn vật liệu sạch quan trọng ngang với việc phủ đúng cách.
Vật liệu “nâu” và “xanh”: pha trộn cho cân bằng
Người làm vườn hay chia vật liệu làm hai nhóm. Nhóm “nâu” là rơm, cỏ khô, lá khô: nhiều carbon, bền, phân hủy chậm. Nhóm “xanh” là cỏ tươi cắt, lá rau, thân chuối tươi: nhiều nước và đạm hơn, mục nhanh. Nếu chỉ dùng toàn rơm khô, quá trình mục có thể tạm lấy bớt đạm của đất; nếu chỉ dùng toàn vật liệu tươi dày, lớp phủ dễ úng và có mùi.
Cách thực tế là trải một lớp nâu thoáng ở trên, xen vài mảng xanh mỏng bên dưới hay bên cạnh. Bạn không cần cân đo chính xác; nhìn lớp phủ có khô ráo ở mặt, ẩm nhẹ ở đáy và không bốc mùi chua là được.
Phủ dày bao nhiêu, đặt cách gốc bao xa?
Con số chỉ mang tính tham khảo: lớp cỏ khô hay rơm khoảng 5 đến 10 cm là khởi đầu hợp lý, vì chúng sẽ lún xuống khi gặp ẩm. Với thân chuối, một lớp là đủ. Dù dùng vật liệu nào, hãy chừa vài centimet quanh gốc để cổ rễ được thoáng; phủ sát gốc dễ gây thối.
Với cải bắp và các rau lá, phủ sau khi cây con đã bén rễ, trải giữa các cây chứ không đè lên lá. Như vậy lá vẫn sạch đất, còn mặt luống được che.
Phủ khi nào, và phủ cùng nước
Hãy phủ khi đất đã đủ ẩm, ví dụ sau cơn mưa hoặc sau khi tưới. Phủ lên đất khô thì lớp phủ sẽ hút bớt nước tưới và nước mưa nhẹ. Vào mùa mưa, phủ mỏng và để thoáng để đất không bị úng. Vào mùa khô, lớp phủ dày hơn rất có ích, nhất là khi đặt ống tưới nhỏ giọt dưới lớp phủ: nước đi thẳng vào vùng rễ mà ít bốc hơi.
Những vị khách đến cùng lớp phủ
Lớp phủ là nơi trú ẩn của ốc sên, kiến, chuột và đôi khi mối. Nhưng cũng chính nó mời tới nhện, bọ chân chạy và nhiều loài săn mồi nhỏ, những “người bảo vệ” thầm lặng của luống rau. Một lớp phủ sống động thường có cả hai nhóm; việc của mình là giữ cho nhóm gây hại không vượt trội.
Hãy kiểm tra vào sáng sớm, bắt tay những con gây hại và dời lớp phủ nếu thấy quá nhiều. Nếu mối kéo đường trong lớp phủ sát cây ăn quả, hãy dọn xa gốc cây thay vì phủ dày hơn.
Theo dõi, so sánh và khép vòng
Sau một đến hai tuần, bới nhẹ lớp phủ ở vài điểm cố định. Đất bên dưới ẩm vừa, tơi, có rễ trắng và giun là dấu hiệu tốt. Đất sũng nước, có mùi chua hoặc váng nấm trắng dày nghĩa là bạn phủ quá kín hay vào lúc quá ẩm. Hãy giữ một luống đối chứng không phủ để so sánh, chụp cùng góc mỗi tuần và ghi vài dòng.
Một khu vườn nhiều chuối và cỏ có thể tự nuôi lớp phủ của mình: thân chuối sau thu hoạch, cỏ cắt ở lối đi, lá rụng dưới tán cây. Khi lớp phủ mỏng đi, hãy bổ sung chứ không nhất thiết thay mới. Vòng tuần hoàn nhỏ ấy vẫn tiếp tục mà bạn không phải mang thêm gì từ bên ngoài.
Hỏi nhanh về lớp phủ
Phủ đất có làm cây mau lớn không? Không hẳn; nó giữ điều kiện ổn định hơn để cây lớn theo nhịp của nó. Thân chuối tươi có gây hại không? Thường không, nhưng nên xẻ nhỏ, để hở và theo dõi nấm. Có cần phủ quanh năm không? Không bắt buộc; hãy điều chỉnh theo mưa nắng và từng loại cây. Nên phủ mọi luống cùng lúc không? Không; hãy thử một luống trước rồi mới nhân rộng.